Οικολογική Επιθεώρηση

  • Μεγαλύτερο μέγεθος γραμματοσειράς
  • Προκαθορισμένο μέγεθος γραμματοσειράς
  • Μικρότερο μέγεθος γραμματοσειράς

3ο Παγκόσμιο Συνέδριο Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης

E-mail Εκτύπωση
Ανάμεσα στους εισηγητές ήταν μερικοί από τους κορυφαίους επιστήμονες και διανοητές της εποχής μας.

Το Τορίνο της Ιταλίας ήταν η πόλη που φιλοξένησε το 3ο Παγκόσμιο Συνέδριο Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης από τις 2 έως τις 6 Οκτωβρίου 2005, που συνέπεσε με την έναρξη της Δεκαετίας Εκπαίδευσης για τη Βιώσιμη Ανάπτυξη που έχει κηρύξει ο ΟΗΕ (2005-2014).

Το 1ο Συνέδριο είχε γίνει το 2003 στο Espinho της Πορτογαλίας με 350 συμμετέχοντες, το 2ο στο Ρίο ντε Τζανέιρο της Βραζιλίας το 2004 με 1500 συμμετέχοντες (συν 200 προσκεκλημένους), ενώ το επόμενο θα γίνει στο Durban της Ν. Αφρικής (2-6 Ιουλίου 2007).

Το 3ο Παγκόσμιο Συνέδριο Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης με θέμα "Εκπαιδευτικά Μονοπάτια προς τη Βιωσιμότητα" του Τορίνο χαρακτηρίστηκε από την πολύ μεγάλη συμμετοχή: Πάνω από 1.500 συμμετέχοντες από όλον τον κόσμο, μέλη οικολογικών οργανώσεων, ιθαγενείς από τον Αμαζόνιο, εκπρόσωποι του ΟΗΕ και όλων των επιπέδων της ιταλικής κυβέρνησης και της ιταλικής αυτοδιοίκησης και, πάνω απ' όλα, εκπαιδευτικοί και φοιτητές. Ανάμεσα στους εισηγητές ήταν μερικοί από τους κορυφαίους επιστήμονες και διανοητές της εποχής μας.

Ξεχωριστή στην Ολομέλεια της πρώτης ημέρας ήταν η ομιλία του Fritjof Capra. Πρόκειται για έναν από τους κορυφαίους φιλόσοφους και θεωρητικούς της οικολογίας, που έχει ιδρύσει το Κέντρο για τον Οικολογικό Αλφαβητισμό (www.ecoliteracy.org) στο Μπέρκλεϊ της Καλιφόρνιας.

Μίλησε εκτός κειμένου καθώς οι χρόνοι ομιλιών είχαν συμπιεστεί, και ξεκίνησε κριτικάροντας τη χρήση του όρου sustainable development (που στα ελληνικά έχει μεταφραστεί είτε ως "αειφόρος ανάπτυξη" είτε ως "βιώσιμη ανάπτυξη"). Ο όρος αυτός έχει διαφορετική σημασία ανάλογα με το ποιος τον χρησιμοποιεί. Στη Βιολογία σημαίνει αυτοκαθορισμό, στην Οικονομία ακριβώς το αντίθετο, καθώς με τη χρήση του όρου αυτού πάει να επιβληθεί σε πολλές χώρες η λογική της οικονομικής παγκοσμιοποίησης. Όταν οι πολιτικοί και οι οικονομολόγοι χρησιμοποιούν τον όρο "αειφόρος ανάπτυξη", πρόκειται για μια αντίθεση. Ο F. Capra αντιπρότεινε τη χρήση του όρου "οικολογική βιωσιμότητα".

Ως οικολογικό αλφαβητισμό ο Capra ορίζει την ικανότητα να καταλάβουμε τους βασικούς κανόνες της οικολογίας και το πώς να ζήσουμε με αυτούς. Χρειάζεται να αναπτύξουμε τη συστημική σκέψη, τη σκέψη δηλ. με όρους σχέσεων ζωντανών οργανισμών και να κατανοήσουμε τις αρχές της οικολογίας ή της βιωσιμότητας ή της κοινότητας. Πρέπει να αξιοποιήσουμε για την εκπαίδευση του 21ου αιώνα την αρχαία σοφία και τη σοφία της φύσης. Ένα οικοσύστημα δεν δημιουργεί σκουπίδια. Τα σκουπίδια του ενός είναι η τροφή του άλλου. Μόνο οι ανθρώπινες κοινωνίες έχουν δημιουργήσει σκουπίδια. Σε ένα οικοσύστημα όλη η ενέργεια προέρχεται από τον ήλιο. Η βιοποικιλότητα είναι βασικός όρος για να διατηρηθεί και να συνεχιστεί η ζωή (κι αυτό είναι ένα μεγάλο, ανάμεσα στα άλλα, και αντιρατσιστικό μήνυμα). Βιβλία του Capra κυκλοφορούν και στα ελληνικά, δυστυχώς όμως όχι πάντα με τόσο καλή μετάφραση.

Ο Capra καταχειροκροτήθηκε από τους συνέδρους, όπως και ο επόμενος ομιλητής ένας χαρισματικός Ιταλός, o Carlo Petrini, ο πρόεδρος της ΜΚΟ Slow Food, η οποία ξεκίνησε από το Τορίνο ως αντίπαλο δέος στα φαστ φουντ σε ένα αγώνα διατήρησης της παραδοσιακής καλλιέργειας και διατροφής αρχικά της Ιταλίας και στη συνέχεια όλου του κόσμου. Σήμερα αριθμεί πάνω από 70.000 μέλη σε 83 χώρες.

Ο Petrini έκανε την πλέον πολιτική ομιλία (από όλες τις απόψεις) ξεκινώντας με επίθεση κατά του προέδρου Μπους για την προσπάθειά του να επιβάλει τα μεταλλαγμένα προϊόντα στην Ευρώπη και σε όλο τον κόσμο. Κατήγγειλε τη λογική της βιομηχανίας που εφαρμόστηκε στη γεωργία στον 20ό αιώνα και τόνισε την ανάγκη να μπει επιτέλους φρένο στη βιομηχανοποίηση της γεωργίας. Η βιομηχανοποίηση της γεωργίας είναι που οδηγεί στο στόχο της μεγιστοποίησης της παραγωγής με οποιονδήποτε τρόπο και τώρα πλέον με γενετικές επεμβάσεις. Χρειάζεται μια πραγματική πολιτιστική επανάσταση, γιατί δεν υπάρχει πλέον χρόνος. Πρέπει να ξανασυζητήσουμε το διατροφικό ζήτημα και να αποβιομηχανοποιήσουμε τη γεωργία.

Είναι επιτακτική ανάγκη οι παραδοσιακές γνώσεις των αγροτών να μπουν σε ισότιμο διάλογο με τις γνώσεις της επίσημης επιστήμης. Πρέπει να εγκαταλείψουμε όχι μόνο το ρόλο αλλά και την ίδια τη χρήση του όρου "καταναλωτής". Θα πρέπει να γίνουμε "συμπαραγωγοί" σε μια κοινότητα με γνώσεις και αξίες.

Μια ομιλία γεμάτη πάθος ήταν αυτής της αφρικανικής καταγωγής Akpezi Ogbigwe της UNEP (του Προγράμματος του ΟΗΕ για το Περιβάλλον). Μίλησε για τη Δεκαετία Εκπαίδευσης για τη Βιώσιμη Ανάπτυξη που έχει κηρύξει ο ΟΗΕ και την αναγκαιότητά της. Τόνισε ότι το Συνέδριο αυτό είναι αφιερωμένο στην Αφρική που αποτελεί το 20% της ξηράς του πλανήτη με 689 εκατομμύρια ανθρώπους πληθυσμό. Χρειάζεται μια εκπαίδευση για να δοθεί λύση σε πραγματικά προβλήματα όπως η πείνα, η φτώχεια, ο πόλεμος, η υγεία, τα χρέη πολλών χωρών του κόσμου. Πρέπει να προσανατολιστούμε στη δράση.

Τέλειωσε το λόγο της με ένα ωραίο απόσπασμα από την Αλίκη στη Χώρα των Θαυμάτων: "Ρωτάει η Αλίκη το λαγό: -Ποιο δρόμο να πάρω; -Εξαρτάται πού θες να πας. -Δε με νοιάζει πού να πάω. -Τότε δεν έχει σημασία ποιο δρόμο θα πάρεις!" "Εμείς όμως ξέρουμε πού πρέπει να πάμε", είπε η Akpezi Ogpigwe.

Μερικά πολύ ενδιαφέροντα στοιχεία έδωσε η Monica Zurek των συμπερασμάτων του Millennium Ecosystem Assessment (Εκτίμηση Οικοσυστήματος της Χιλιετίας). Πρόκειται για τη μεγαλύτερη έρευνα που εκτίμησε την υγεία των οικοσυστημάτων του πλανήτη με τη συμμετοχή 1.300 ειδικών από 95 χώρες.

Τα τελευταία 50 χρόνια οι αλλαγές γίνονται πολύ πιο γρήγορα. 50-1000 φορές έχει ανέβει ο ρυθμός της εξαφάνισης των ειδών. Από το 1960 ως σήμερα διπλασιάστηκε ο πληθυσμός και εξαπλασιάστηκαν οι οικονομικές δραστηριότητες. Το 60% των οικοσυστημάτων έχουν υποβαθμιστεί σημαντικά. Στη δεκαετία του '90 καταστράφηκαν οι ψαρότοποι του Ατλαντικού. 1,1 δισεκατομμύρια άνθρωποι ζουν με λιγότερο από 1 δολάριο τη μέρα. Ο μισός αστικός πληθυσμός σε Αφρική, Ασία, Καραϊβική κ.α. υποφέρει από μία ή περισσότερες αρρώστιες εξαιτίας της υποβάθμισης του περιβάλλοντος.

Στα 3 από τα 4 σενάρια που εκπόνησαν για το μέλλον οι επιστήμονες του Millennium Ecosystem Assessment υπολογίζουν ότι η βελτίωση των υπηρεσιών και της διαχείρισης των οικοσυστημάτων μπορούν να αναστρέψουν την κατάσταση. Πρέπει άμεσα να κοπούν οι επιδοτήσεις σε καταστροφικές για το περιβάλλον δραστηριότητες και τα χρήματα αυτά να δοθούν για την προστασία των οικοσυστημάτων. (www.MAweb.org)

Η Δρ Grazia Borrini - Feyerabend της IUCN (Διεθνούς Ένωσης για την Προστασία της Φύσης) ξεκίνησε λέγοντας ότι όσο πιο πίσω στο παρελθόν κοιτάζουμε, τόσο πιο μακριά στο μέλλον θα πάμε, ακριβώς όπως με το τόξο όπου όσο πιο πίσω τραβήξουμε το βέλος, τόσο πιο μακριά θα ρίξουμε.

Η πολιτιστική και βιολογική ποικιλότητα εξελίσσονται μαζί. Η διαχείριση των φυσικών πόρων πέρασε από τα χέρια των αριστοκρατών στα κράτη και τώρα στις εταιρείες, αντικαθιστώντας τις κοινότητες οι οποίες διαχειρίζονταν τους φυσικούς πόρους παλιότερα. Αυτή η εξέλιξη έγινε κυρίως τους δυο τελευταίους αιώνες. Συνέπειά της είναι η υποβάθμιση της βιοποικιλότητας και των οικοσυστημάτων και η κλιματική αλλαγή και οι μεγάλες φυσικές καταστροφές. Η αγροβιομηχανία αντικαθιστά τα συστήματα παραδοσιακής διαχείρισης των αγροτικών οικοσυστημάτων.

Στην Περιβαλλοντική Εκπαίδευση πρέπει να υπάρχουν 3 κεντρικοί όροι, η Ιστορία, ο Πολιτισμός και η Εξουσία. Αντικαθίστανται όμως πολύ συχνά από τη λογική του "όλοι φταίμε για την υποβάθμιση του περιβάλλοντος". Η στάση αυτή έχει τις ρίζες της στην αποικιοκρατία, και τότε δικαιολογούσε τον αποκλεισμό των ιθαγενών από τη διαχείριση των φυσικών πόρων. Συνεχίζεται όμως, συμβαίνει και σήμερα. Έχουμε μια αποικιοποίηση του μυαλού μέσω της εκπαίδευσης, της διαφήμισης κλπ. Φταίει, λένε, ο υπερπληθυσμός, η κακή τεχνολογία κ.ο.κ.

Τι μπορούν να κάνουν οι εκπαιδευτικοί; Να συζητήσουμε τη σχέση της υποβάθμισης του περιβάλλοντος με την αποδυνάμωση των τοπικών κοινοτήτων. Να αναδείξουμε και να επανεκτιμήσουμε τοπικές αξίες και την παραδοσιακή σοφία. Η καλύτερη προστασία σημαντικών οικοσυστημάτων μπορεί να γίνει μόνο μέσα από την ενεργό συμμετοχή της τοπικής κοινότητας, όταν η ίδια αναλαμβάνει να τα προστατέψει αναζητώντας παραδοσιακές πρακτικές από την εποχή που η τοπική κοινότητα τα διαχειριζόταν.

Ως επίλογο αυτής της πρώτης αναφοράς στο 3ο Παγκόσμιο Συνέδριο Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης που έγινε στο Τορίνο, αξίζει να αναφέρουμε μερικά σημεία της παρέμβασης του Gunter Pauli της Λέσχης της Ρώμης και της ZERI (Έρευνας και Πρωτοβουλιών για τις Μηδενικές Εκπομπές).

Η φύση μπορεί να δώσει λύσεις σε πολλά προβλήματά μας. Στη Ζιμπάμπουε της Αφρικής έφτιαξαν πολυώροφο κτίριο με κλιματισμό που αντιγράφει την τεχνική που χρησιμοποιούν οι τερμίτες για τις φωλιές τους. Η ζέβρα έχει ένα τέλειο σύστημα φυσικού κλιματισμού με τις ρίγες που διαθέτει. Η φάλαινα χρειάζεται μόλις 6 βολτ ενέργειας για να αντλήσει 1.000 λίτρα νερό. Μαθαίνουμε μόνο τη μισή αλήθεια στα παιδιά. Τους λέμε πώς το μήλο πέφτει κι όχι το πώς ανεβαίνει εκεί ψηλά στο δέντρο, κόντρα στους νόμους της βαρύτητας. Εάν διδάξουμε στα παιδιά μόνο αυτά που ξέρουμε τότε το πιο πιθανό είναι ότι θα κάνουν τα ίδια λάθη με εμάς. Η Περιβαλλοντική Εκπαίδευση εκθέτει ένα παλιό εκπαιδευτικό σύστημα που δε λειτουργεί.

Φώτης Ποντικάκης
Υπεύθυνος Περιβαλλοντικής Αγωγής της Διεύθυνσης Α/θμιας Εκπ/σης Ν. Χανίων
Μέλος της Γραμματείας των Οικολόγων Πράσινων